นักปฏิวัติชื่อเช
เป็นความบังเอิญที่เพิ่งหายไข้ และแลปทอปก็เพิ่งกลับมาใช้งานได้เต็มร้อย (หลังจากลองแบ่งพาร์ทิชั่น แล้ววินโดวส์พัง จนต้องฟอร์แมทใหม่) ในวันนี้พอดี เราจึงได้มีโอกาสอัพบล๊อกเป็นเรื่องแรกของเดือนตุลาคม ในวันที่ตรงกับวันที่ เออร์เนสโต้ ‘เช’ เกวารา เสียชีวิตลงเมื่อ 40 ปีก่อน
ถึงจะจากโลกไปเป็นสิบๆปีแล้ว แต่เชก็ยังมีตัวตนอยู่บนโลก อย่างที่มีเพลงนึงว่าไว้นั่นแหละ เชยังไม่ตาย เขายังอยู่ที่ (บังโคลน) ท้ายรถบรรทุก บนเสื้อยืด หมวก แก้วกาแฟ ปกหนังสือ โปสเตอร์ ฯลฯ เรื่องราวของเช เรียกว่าเป็นตำนานได้อย่างแน่นอน แต่ก่อนจะแตะถึงตรงนั้น เราขอแวะ ไปที่เรื่อง ‘รูปถ่าย’ ที่หลายคน คุ้นตากันสักหน่อย
The Maryland Institute College of Art หนึ่งในสถาบันสอนศิลปะชั้นนำของโลก และเก่าแก่ที่สุดในอเมริกา ยกย่องให้รูปถ่ายใบหน้าตรง สวมหมวกเบเร่ต์ติดดาวของเช เป็น ‘รูปถ่ายที่มีชื่อเสียงที่สุดในโลก และเป็นสัญลักษณ์ของศตวรรษที่ 20′ ซึ่งใครที่คลั่งไคล้รูปนี้ ก็ควรจะกล่าวขอบคุณไปยัง อัลเบอร์โต กอร์ดา ผู้ที่ถ่ายรูปดังกล่าวด้วย
ช่วงเวลานั้น กอร์ดา (เสียชีวิตเมื่อปี 2001 ด้วยวัย 73 ปี) เป็นช่างภาพให้กับหนังสือพิมพ์ Revolution ในวันที่ 5 มีนาคม 1960 เขาได้รับมอบหมายให้ไปถ่ายภาพพิธีศพ ที่จัดขึ้นให้กับเหยื่อเหตุการณ์ระเบิด ที่ท่าเรือฮาวาน่า ประเทศคิวบา เขาเล่าว่าวันนั้นมีคนสำคัญไปร่วมงานหลายคน ขณะที่เขากำลัง ถ่ายรูปประธานาธิบดี ฟิเดล คาสโตร ที่กล่าวสุนทรพจน์อยู่นั้น จู่ๆ เช (ในวัย 31 ปี.. เท่ากับเราตอนนี้) ก็ปรากฏตัวขึ้นบนเวที เขาจึงเล็งกล้องไลก้าไปที่เช และกดชัตเตอร์ไปสองครั้ง ก่อนที่เชจะหันไปทางอื่น และหายตัวไปจากเวที
วันต่อมา บรรณาธิการของ Revolution เลือกรูปคาสโตร ไปลงในหนังสือพิมพ์ และคืนรูปที่เหลือให้กับกอร์ดา ตัวกอร์ดาชอบรูปที่ถ่ายเชมามาก เขาจึงเอารูปนั้นติดไว้ ที่ฝาผนังในสตูดิโอของตัวเอง เมื่อเวลาผ่านไป 7 ปี วันหนึ่งก็มีผู้ชาย มาเคาะประตูสตูดิโอของเขา ชายคนนั้นยื่นจดหมายฉบับหนึ่งมาให้ ข้อความในนั้นมาจาก เจ้าหน้าที่ระดับสูงของคิวบา ความว่า ผู้ชายคนนี้ กำลังค้นหารูปถ่ายดีๆของเช ซึ่งเขาคิดว่ากอร์ดา น่าจะช่วยเหลือได้ กอร์ดาชี้ไปที่รูปบนฝาผนัง แล้วบอกว่า “นี่เป็นรูปเชที่ดีที่สุดของผม” พอชายคนนั้นเห็นรูป เขาก็เห็นด้วย เขาได้ขอให้กอร์ดา ช่วยทำสำเนารูปนั้น 2 ชุด กอร์ดาก็จัดการให้แต่โดยดี เมื่อมีการถามถึงราคาค่างวด กอร์ดาบอกว่า เมื่อคุณเป็นสหายของการปฏิวัติ คุณก็ไม่จำเป็นต้องจ่าย
ปรากฏว่าผู้ชายคนนั้นคือ จิอันจิอาโคโม เฟลตริเนลลี่ บรรณาธิการชื่อดังชาวอิตาลี ซึ่งก่อนหน้านั้น เขาเดินทางเข้าไปในโบลิเวีย และทราบว่า เชเป็นผู้นำกองกำลังปฏิวัติอยู่ที่นั่น ซึ่งจุดแตกหักใกล้มาถึงเข้าไปทุกที เขาคาดการณ์ว่า ถ้าหากเชตายจากการสู้รบ เขาก็จะมีช่องทางทำเงิน จากเรื่องนี้ได้ ดังนั้นเขาจึงเดินทางต่อไปยังคิวบา จนได้พบกอร์ดา และรูปถ่ายที่เขาต้องการ
แล้วก็เหมือนกับซื้อหวยถูก อีกไม่กี่เดือนต่อมา เชก็ถูกทหารโบลิเวียจับตัวได้ และถูกสังหารในเวลา บ่ายโมงสิบนาทีของวันรุ่งขึ้น
เมื่อเฟลตริเนลลี่กลับไปยังอิตาลี เขาก็ได้ทำโปสเตอร์รูปเชออกขาย ซึ่งโปสเตอร์นั้น ขายได้ถึง 2 ล้านใบภายในเวลาเพียงครึ่งปี ในปี 1968 หลังจากถูกนำไปตกแต่ง ด้วยการเพิ่มความคมชัด (High Contrast) และเน้นคู่สีอย่าง สีแดงกับสีดำ หรือสีขาว สีดำ กับดาวสีแดง โดย จิม ฟิตซ์แพทริค ศิลปินชาวไอริช รูปถ่ายเชของกอดาร์ ก็ได้รับความนิยมแพร่หลายไปทั่วโลก..มาจนถึงบัดนี้
แม้จะเป็นผู้ถ่ายรูปนั้นมากับมือ แต่กอร์ดาก็ไม่เคยได้รับเงินค่าลิขสิทธิ์แต่อย่างใด เขาให้เหตุผลว่า รูปเชก็เป็นเหมือนตัวแทนอุดมการณ์การปฏิวัติของเช ดังนั้น ยิ่งรูปแพร่หลายออกไปมากเท่าไหร่ อุดมการ์นั้นก็จะแพร่หลายออกไปมากเท่านั้น
เราอ่านจากเว็บแห่งหนึ่ง เขาบอกว่า ที่กอร์ดาไม่เคยได้รับเงิน จากรูปถ่ายของเขา ก็เพราะประเทศคิวบาไม่ได้ลงนาม ในสนธิสัญญาเรื่องลิขสิทธิ์ แต่ว่าเว็บอีกแห่งหนึ่งเล่าว่า เมื่อปี 2000 บริษัทผลิตวอดก้าแห่งหนึ่ง นำรูปเชไปใช้โฆษณา กอร์ดารับไม่ได้ในเรื่องนี้ เขาจึงฟ้องเอเจนซี่โฆษณา และบริษัทที่นำภาพไปตกแต่ง ซึ่งเมื่อกอร์ดาสามารถ พิสูจน์ความเป็นเจ้าของภาพได้ ก็เลยมีการตกลง ค่าเสียหายเป็นจำนวนเงิน 5 หมื่นดอลล่าร์ ถ้าใครรู้รายละเอียดเรื่องนี้ ช่วยมาอธิบายหน่อยสิ
ประวัติของเชนั้น แค่เล่าคร่าวๆ มันไม่สนุกหรอก เราว่าเข้าร้านหนังสือที่ไหน ก็น่าจะมีให้ซื้อมาอ่านสักเล่ม
สองเล่ม หรือถ้าใครไม่ชอบอ่าน ไปหา The Motorcycle Diaries มาดูสิ หนัง (ปี 2004) เรื่องนี้สร้างขึ้นจากไดอารี่ที่เช เขียนขึ้นตอนที่เขากับญาติรุ่นพี่ ขี่มอเตอร์ไซค์ ท่องทวีปอเมริกาใต้ไปด้วยกัน
หรือถ้าไม่รีบร้อนมากนัก ก็รออีกสักหน่อย เพราะตอนนี้ สตีเว่น โซเดอเบิร์ก (ผู้กำกับ Ocean 11-13) กำลังทำหนังเกี่ยวกับเช ถึง 2 เรื่องพร้อมกัน นั่นคือ (1) The Argentine ซึ่งเล่าเรื่องตอนที่เชกับคาสโตร ร่วมกันต่อสู้เพื่อโค่นอำนาจจอมเผด็จการบาติสต้า กับ (2) Guerrilla เล่าถึงช่วงที่เชเดินทางมานิวยอร์ก เพื่อกล่าวสุนทรพจน์ที่องค์การสหประชาชาติ
สำหรับนักแสดงที่รับบทเช ได้แก่ เบนิซิโอ เดล โตโร่ คิดว่าปีหน้าน่าจะได้ดูกัน ส่วนตอนนี้ก็ ดูรูปเชเวอร์ชั่น เดล โตโร่ รอไปก่อน
มีความบังเอิญอีกเรื่องหนึ่ง นั่นก็คือ เวลาเขียนชื่อตัวเองทีไร เราต้องเจอกับ ‘เช’ ก่อนทุกครั้ง ไม่ว่าจะภาษาไทย หรือภาษาอังกฤษ (เชิดไชย/Chedchai) บังเอิญดีมั้ยล่ะ? แต่อย่างไรก็ตาม เราไม่เคยคิดจะเป็นเจ้าของเสื้อยืด หมวก โปสการ์ด หรือสินค้าที่มี ใบหน้าของเขาติดอยู่เลยสักชิ้น ตราบใดที่เรายังไม่รู้สึกว่ารู้จักและเข้าใจ ชีวิตและอุดมการณ์ของเชดีพอ
ข้อมูลเพิ่มเติม
1. โพสต์ครั้งแรกที่: นักปฏิวัติชื่อเช นักบุญชื่อเทเรซ่า
2. เรียบเรียงจาก: Che Guevara, Che Guevara (photo), Alberto Korda และ The story about the image of Che Guevara
3. คิวบาจัดพิธีรำลึก 40 ปีแห่งการจากไปของ “เช เกวารา” (ผู้จัดการออนไลน์)
4. Che Guevara (youtube.com)
5. เรื่องราวของ อัลเบอร์โต กอร์ดา: Seeing with the heart
